Të flasim, të dëgjojmë, të mbështesim – një bisedë mund të jetë fillimi
10 Shtator – Dita Botërore për Parandalimin e Vetëvrasjes
Nga Azra Milaimi Rexhepi, psikologe dhe bashkëthemeluese e AURA-s
Ka tema për të cilat nuk është e lehtë të flasim. Vetëvrasja është një prej tyre.
Shpesh kemi frikë se mos themi diçka të gabuar. Se mos e përkeqësojmë situatën. Se mos pyetja jonë e bën personin të mendojë edhe më shumë për vetëvrasjen.
Por gjatë punës sime si psikologe, gjithnjë e më shumë bindem se ndonjëherë ajo që i duhet një personi nuk është një përgjigje perfekte. Është dikush që ndalet, pyet dhe dëgjon.
Dikush që nuk largohet sapo biseda bëhet e vështirë.
Tema ndërkombëtare e Ditës Botërore për Parandalimin e Vetëvrasjes për periudhën 2024–2026 është “Changing the Narrative on Suicide” – Ndryshimi i mënyrës si flasim për vetëvrasjen.
Për mua, kjo do të thotë të fillojmë të flasim më hapur, me më shumë mirëkuptim dhe me më pak frikë e paragjykim.
Ndonjëherë, të dëgjosh është ndihma e parë.
Kur dikush po përjeton një dhimbje të madhe emocionale, ne shpesh nxitojmë t’i japim këshilla.
“Mos mendo kështu.”
“Do të kalojë.”
“Duhet të jesh më i fortë.”
“Ke shumë gjëra për të cilat duhet të jesh mirënjohës.”
Ndoshta i themi këto sepse duam të ndihmojmë.
Por ndonjëherë, personi nuk ka nevojë që dhimbja e tij të korrigjohet. Ka nevojë që ajo të dëgjohet.
Një pyetje e thjeshtë si:
“Si je, vërtet?” mund të hapë një derë.
Dhe kur ajo derë hapet, është e rëndësishme të jemi të gatshëm ta dëgjojmë përgjigjen.
Të dëgjosh nuk do të thotë ta zgjidhësh problemin e dikujt. Do të thotë t’i japësh hapësirë të flasë pa u gjykuar, pa u turpëruar dhe pa u bërë të ndihet fajtor për atë që po përjeton.
Të pyesësh për vetëvrasjen nuk e shkakton atë.
Ky është një nga mitet që vazhdon të na pengojë të bëjmë pyetjen që ndoshta duhet bërë.
Të pyesësh dikë drejtpërdrejt nëse ka menduar për vetëvrasjen nuk do të thotë se po ia vendos atë ide në mendje.
Përkundrazi, një pyetje e drejtpërdrejtë dhe e kujdesshme mund t’i tregojë personit se dikush e ka vënë re dhimbjen e tij dhe është i gatshëm të qëndrojë pranë tij.
Mund të fillojmë me:
“A po kalon diçka që të duket e padurueshme?”
ose, nëse shqetësimi është më i madh:
“A ke pasur mendime për t’i bërë dëm vetes apo për të mos qenë më?”
Nuk kemi nevojë ta kemi fjalinë perfekte. Më e rëndësishme është të jemi të sinqertë, të qetë dhe të gatshëm të dëgjojmë.
Shenjat që nuk duhet t’i neglizhojmë
Nuk ekziston një shenjë e vetme që na tregon me siguri se dikush është në rrezik.
Por disa ndryshime mund të jenë arsye për t’u afruar dhe për të pyetur:
* tërheqje e madhe nga familja, miqtë ose aktivitetet që më parë i kanë pëlqyer;
* ndryshime të dukshme në humor ose sjellje;
* ndjenja të forta të pashpresës, vetmisë ose të qenit barrë për të tjerët;
* të folurit për vdekjen, humbjen e shpresës ose mungesën e një arsyeje për të jetuar;
* sjellje që mund të tregojnë përgatitje për t’i dhënë fund jetës;
* ndryshime të pazakonta pas një periudhe të vështirë emocionale.
Këto shenja nuk do të thonë automatikisht se një person do të tentojë vetëvrasjen. Por mund të jenë një arsye e rëndësishme për të mos qëndruar indiferent.
Çfarë mund të bëjmë kur shqetësohemi për dikë?
Nuk është përgjegjësia jonë ta “shpëtojmë” dikë vetëm.
Por mund të bëjmë diçka shumë të rëndësishme: të mos e lëmë vetëm me dhimbjen e tij.
Mund ta dëgjojmë pa gjykim.
Mund ta inkurajojmë të kërkojë ndihmë profesionale.
Mund ta ndihmojmë të lidhet me një psikolog, psikiatër, mjek ose shërbim tjetër të shëndetit mendor.
Nëse mendojmë se personi është në rrezik të menjëhershëm, nuk duhet ta lëmë vetëm dhe duhet të kërkojmë ndihmë urgjente.
Në Maqedoninë e Veriut, 112 është numri i emergjencës, pa pagesë dhe i disponueshëm 24/7.
Parandalimi fillon shumë përpara një krize
Kur flasim për parandalimin e vetëvrasjes, nuk duhet të mendojmë vetëm për momentin e krizës.
Parandalimi fillon edhe në mënyrën se si i rrisim fëmijët.
Në mënyrën se si flasim me adoleshentët.
Në mënyrën se si reagojmë kur dikush thotë “nuk jam mirë”.
Në familjet, shkollat dhe komunitetet ku duhet të jetë e pranueshme të kërkosh ndihmë.
Sepse një person duhet ta dijë se të kërkosh ndihmë nuk është dobësi.
Është një hap drejt kujdesit për veten.
Le ta ndryshojmë mënyrën si flasim
Si psikologe, do të doja të shihja më pak frikë dhe më shumë gatishmëri për të dëgjuar.
Më pak gjykim dhe më shumë mirëkuptim.
Më pak heshtje dhe më shumë biseda të sinqerta.
Një bisedë nuk i zgjidh të gjitha.
Por një bisedë mund të jetë fillimi i diçkaje shumë të rëndësishme: fillimi i kërkimit të ndihmës.
Ndoshta dikush pranë nesh po lufton në heshtje dhe nuk di si ta thotë.
Ndoshta ajo që i duhet nuk është që ne të kemi përgjigjen.
Ndoshta i duhet vetëm të ndiejë se dikush është aty.
Në AURA besojmë se mirëqenia psikologjike fillon edhe me krijimin e hapësirave ku njerëzit mund të flasin pa frikë se do të gjykohen.
Le të krijojmë më shumë hapësira ku mund të thuhet:
“Nuk jam mirë.”
“Kam nevojë të flas.”
“Kam nevojë për ndihmë.”
Dhe le të jemi njerëzit që mund t’u përgjigjen:
“Jam këtu. Të dëgjoj.”
Të flasim. Të dëgjojmë. Të mbështesim.
Azra Milaimi Rexhepi
Psikologe | Bashkëthemeluese e AURA-s